Grafit, gayet yumuşak, dokunumu yağsı ve ince levhalar halinde bükülme özelliğine sahip, bir karbon mineralidir. Sertliği 1, yoğunluğu 2'dir. Rengi siyah ve gri, çizgi rengi kül renginde ve yağlıcadır. Doğada; kristal, pul ve "amorf" diye tanımlanan şekilleri mevcut olup, en iyi formu kristal grafittir ve tenörü en yüksek olanıdır.
Doğada daha ziyade metamorfik zonlarda şistler ve mermerlerle birlikte ve magmatik kayaçların yakınlarında bulunmakta ve daha ziyade rejiyonal metamorfizma alanlarında daha geniş rezervlere ve yüksek tenörlere sahip olabilmektedirler. Grafitin doğadaki yatak şekilleri; fillon, damar, adese, bazen de dissemine şekildedir. Sadece Rusya'da cevherleşme, dayk şeklinde magmatik olarak teşekkül etmiştir.
Üretim yapılan cevherlerin grafitleşme durumları daha ziyade X ışınları, reflektans ölçen fotomultiplierli mikroskoplar ve H/C oranlarının tesbitiyle saptanabilmekte, tenörleri de, bunlardan olumlu rapor alınması durumunda, "sabit karbon" yüzdelerinin tesbit edilmesi ile ortaya konabilmektedir. Numunenin grafit olup olmadığını saptamadan, sabit karbon yüzdesinin tesbiti ve böylece yorumlara gitmek hatalıdır. Bu gün işletilmekte olan gerçek grafitin yüzde reflektans değerleri % 6,5 'tan büyük olup, H/C oranları da 0,15 'ten küçüktür ve bu özellikte olan grafit yataklarının sabit karbon oranları da % 1,5 ile % 30 arasında değişmektedir. Tabii ki bunlardan daha yüksek tenöre sahip yataklar da mevcuttur.
Özellikleri nedeni ile, grafitin kullanım alanları çok geniştir. Yumuşaklığı nedeniyle, kurşun kalem yapımı ve hareketli metal aksamlarının yağlanması işlemlerinde, ateşe ve asitlere karşı dayanıklığı nedeniyle de döküm ve refrakter sanayiinde, pota ve laboratuvar malzemeleri imalinde kullanılır. Siyah renkli ateşe dayanıklı boyalar da genellikle grafitten yapılır. İyi elektrik iletkenliği dolayısı ile elektrod, motor fırçaları, pil çubukları ve elektronik aletlerin imalinde kullanılmaktadır. Grafit ayrıca lastik, araba balataları, kibrit ve motor yağlarında katkı malzemesi olarak ta kullanılmaktadır.
Türkiye'de grafiti ham olarak tüketen sanayi dalları kurşun kalem ve döküm sanayiidir. Boya yapımcıları ve demir çelik fabrikaları ithal grafit ve ürünlerini kullanmaktadırlar. Döküm sanayiinde kullanılan grafitte % 60 - 70 oranında sabit karbon istenilmektedir. Kurşun kalem sanayiinde ise bu oran % 95 in üzerindedir.
Grafit, sentetik olarak ta yapılabilmektedir. Petrol kok’u veya antrasit agglomeraları elektrik fırınlarında 4000 oC de ısıtılarak yapay grafit elde edilir. Kalsine petrol kokunun karbon içeriğinin çok yüksek olması yüzünden döküm fabrikalarında kullanımı çok sık olmakta bu da ucuz olduğu için yerli grafit üretimini etkilemektedir.
Bazen grafit yerine, öğütülmüş kok ta, döküm yüzeyleri için kullanılmaktadır. Molibden disülfidler de katı yağlayıcı vazifesi görebilmekte ama oksitleyici şartlara daha fazla duyarlılık göstermektedir.
Sektörde Faaliyet Gösteren Uluslararası Organizasyonlar
Üç ana türünün de kullanıldığı bilinen grafitin üretiminde Seylan ve Madagaskar uzun seneler birinci sırada yer almıştır. Ancak son yıllarda Meksika, Norveç, Almanya, Kore, Avusturya, Çin Halk Cumhuriyeti ve B.D.T. (Bağımsız Devletler Topluluğu) gibi bir çok ülkeler, üretimde ön sıraya geçmişlerdir. Özellikle B.D.T., Çin, Avusturya ve Kore amorf ve pul türü grafit üretiminde, Sri Lanka ise parça grafit üretiminde monopol durumdadır. Tüketimde ise A.B.D. başta olmak üzere Avrupa'nın bir çok ülkeleri, Japonya ve Avustralya ön sıralardadır. Bu ülkelerden bazılarında doğal ve yapay grafit potansiyeli ve teknolojisi mevcut ise de, ihtiyaçlarının büyük bölümünü dışarıdan temin etmektedirler.
Dış Ticaret
Türkiyede grafit, yurt içi tüketimine yetmediği için ve tüketici için uygun özelliğe getirilemediği için çoğunlukla dışarıdan ithal edilmektedir. İthalatın bir kısmı grafit şeklinde, büyük bir kısmı ise ürün şeklinde yapılmaktadır.
Türkiye dışarıya daha ziyade ithal etmiş olduğu grafit ve grafit ürünlerini veya ithal malzeme ile üretmiş olduğu grafit ürünlerini, ayrıca küçük ölçekte yerli amorf grafitleri ihraç etmektedir. İhraç edilen amorf grafitlerin çoğu genellikle ya deneme veya test yapılma amacı ile ihraç edilmektedir.
Gümrük Vergileri, Tavizler ve Teşvikler
Tablo 11 tabii grafit ve grafit mamullerine, uygulanan gümrük vergisi oranlarını ve pozisyonlarını göstermektedir. AB ve EFTA ülkelerine Tablo'dada görüldüğü gibi bazı tavizler ve vergi indirim oranları uygulanmaktadır. Tabii grafitin gümrük vergisi, diğer grafit ürünlerinden, tablodan da görüldüğü gibi, daha azdır (Madencilik sektörü ile ilgili olan grafitler, daha ziyade tabii grafit olup aşağıdaki tabloda 25.04 GTİP ile gösterilenlerdir).
TABLO 11. Tabii grafit ve grafit ürünleri ithalatına uygulanan vergi ve taviz oranları
Doğada daha ziyade metamorfik zonlarda şistler ve mermerlerle birlikte ve magmatik kayaçların yakınlarında bulunmakta ve daha ziyade rejiyonal metamorfizma alanlarında daha geniş rezervlere ve yüksek tenörlere sahip olabilmektedirler. Grafitin doğadaki yatak şekilleri; fillon, damar, adese, bazen de dissemine şekildedir. Sadece Rusya'da cevherleşme, dayk şeklinde magmatik olarak teşekkül etmiştir.
Üretim yapılan cevherlerin grafitleşme durumları daha ziyade X ışınları, reflektans ölçen fotomultiplierli mikroskoplar ve H/C oranlarının tesbitiyle saptanabilmekte, tenörleri de, bunlardan olumlu rapor alınması durumunda, "sabit karbon" yüzdelerinin tesbit edilmesi ile ortaya konabilmektedir. Numunenin grafit olup olmadığını saptamadan, sabit karbon yüzdesinin tesbiti ve böylece yorumlara gitmek hatalıdır. Bu gün işletilmekte olan gerçek grafitin yüzde reflektans değerleri % 6,5 'tan büyük olup, H/C oranları da 0,15 'ten küçüktür ve bu özellikte olan grafit yataklarının sabit karbon oranları da % 1,5 ile % 30 arasında değişmektedir. Tabii ki bunlardan daha yüksek tenöre sahip yataklar da mevcuttur.
Özellikleri nedeni ile, grafitin kullanım alanları çok geniştir. Yumuşaklığı nedeniyle, kurşun kalem yapımı ve hareketli metal aksamlarının yağlanması işlemlerinde, ateşe ve asitlere karşı dayanıklığı nedeniyle de döküm ve refrakter sanayiinde, pota ve laboratuvar malzemeleri imalinde kullanılır. Siyah renkli ateşe dayanıklı boyalar da genellikle grafitten yapılır. İyi elektrik iletkenliği dolayısı ile elektrod, motor fırçaları, pil çubukları ve elektronik aletlerin imalinde kullanılmaktadır. Grafit ayrıca lastik, araba balataları, kibrit ve motor yağlarında katkı malzemesi olarak ta kullanılmaktadır.
Türkiye'de grafiti ham olarak tüketen sanayi dalları kurşun kalem ve döküm sanayiidir. Boya yapımcıları ve demir çelik fabrikaları ithal grafit ve ürünlerini kullanmaktadırlar. Döküm sanayiinde kullanılan grafitte % 60 - 70 oranında sabit karbon istenilmektedir. Kurşun kalem sanayiinde ise bu oran % 95 in üzerindedir.
Grafit, sentetik olarak ta yapılabilmektedir. Petrol kok’u veya antrasit agglomeraları elektrik fırınlarında 4000 oC de ısıtılarak yapay grafit elde edilir. Kalsine petrol kokunun karbon içeriğinin çok yüksek olması yüzünden döküm fabrikalarında kullanımı çok sık olmakta bu da ucuz olduğu için yerli grafit üretimini etkilemektedir.
Bazen grafit yerine, öğütülmüş kok ta, döküm yüzeyleri için kullanılmaktadır. Molibden disülfidler de katı yağlayıcı vazifesi görebilmekte ama oksitleyici şartlara daha fazla duyarlılık göstermektedir.
Sektörde Faaliyet Gösteren Uluslararası Organizasyonlar
Üç ana türünün de kullanıldığı bilinen grafitin üretiminde Seylan ve Madagaskar uzun seneler birinci sırada yer almıştır. Ancak son yıllarda Meksika, Norveç, Almanya, Kore, Avusturya, Çin Halk Cumhuriyeti ve B.D.T. (Bağımsız Devletler Topluluğu) gibi bir çok ülkeler, üretimde ön sıraya geçmişlerdir. Özellikle B.D.T., Çin, Avusturya ve Kore amorf ve pul türü grafit üretiminde, Sri Lanka ise parça grafit üretiminde monopol durumdadır. Tüketimde ise A.B.D. başta olmak üzere Avrupa'nın bir çok ülkeleri, Japonya ve Avustralya ön sıralardadır. Bu ülkelerden bazılarında doğal ve yapay grafit potansiyeli ve teknolojisi mevcut ise de, ihtiyaçlarının büyük bölümünü dışarıdan temin etmektedirler.
Dış Ticaret
Türkiyede grafit, yurt içi tüketimine yetmediği için ve tüketici için uygun özelliğe getirilemediği için çoğunlukla dışarıdan ithal edilmektedir. İthalatın bir kısmı grafit şeklinde, büyük bir kısmı ise ürün şeklinde yapılmaktadır.
Türkiye dışarıya daha ziyade ithal etmiş olduğu grafit ve grafit ürünlerini veya ithal malzeme ile üretmiş olduğu grafit ürünlerini, ayrıca küçük ölçekte yerli amorf grafitleri ihraç etmektedir. İhraç edilen amorf grafitlerin çoğu genellikle ya deneme veya test yapılma amacı ile ihraç edilmektedir.
Gümrük Vergileri, Tavizler ve Teşvikler
Tablo 11 tabii grafit ve grafit mamullerine, uygulanan gümrük vergisi oranlarını ve pozisyonlarını göstermektedir. AB ve EFTA ülkelerine Tablo'dada görüldüğü gibi bazı tavizler ve vergi indirim oranları uygulanmaktadır. Tabii grafitin gümrük vergisi, diğer grafit ürünlerinden, tablodan da görüldüğü gibi, daha azdır (Madencilik sektörü ile ilgili olan grafitler, daha ziyade tabii grafit olup aşağıdaki tabloda 25.04 GTİP ile gösterilenlerdir).
TABLO 11. Tabii grafit ve grafit ürünleri ithalatına uygulanan vergi ve taviz oranları
| GTİP* | Madde İsmi | AT ve EFTA Ülkeleri İçin GV(%) | Diğer Ülkeler İçin GV(%) | Fona Ödenecek ABD $ (Karşılığı TL.) |
| 25.04 | Tabii Grafit | 1 | 2 | - |
| 38.01 | Suni grafit; kolloidal veya yarı kolloidal grafit;esası hamur, blok, levha veya diğer yarı-mamul grafit veya diğer karbon müstahzarları (3801.20.11,12 hariç) | 2 | 7 | CIF Bedelinin % 10 'u kadar |
| 3801.20.11,12 | Sıvı yağ içinde çözelti halinde olan kolloidal grafit; yarı kolloidal grafit | 1,5 | 7,6 | CIF Bedelinin % 10 'u kadar |
| 8545.11,19 | Elektrodlar | 2 | 6 | - |
| 8545.90.21 | Pil kömürleri | Muaf | 5,3 | - |
GTİP=Gümrük Tarifesi İstatistik Pozisyonu, GV=Gümrük Vergisi
Kaynak: Resmi Gazete (2.Mükerrer)
Daha önce de belirtildiği gibi, Türkiye grafit ihtiyacı daha ziyade dışarıdan karşılanmaktadır. Türkiye dışarıdan tabii grafit aldığı gibi, grafit ürünleri de almaktadır. Türkiye grafit ve grafit ürünleri ihtiyacını bir çok ülkeden ithal ettiği gibi, çoğunlukla Çin, Almanya, Kanada, Madagaskar, Norveç, İngiltere, Avusturya, İtalya, Fransa ve ABD'den karşılamaktadır.
Diğer sektörlerin ithalat değerleri de dahil edildiği zaman (Tablo 12) çok daha büyük rakamlara ulaşıldığı ve yılda 3 - 4 milyon dolarlık bir döviz harcamamızın olduğu ortaya çıkmaktadır. Bu değerin de, teknolojik yatırımlarımız geliştikçe artacağı şüphesizdir.
TABLO 12. Türkiye toplam grafit ithalatı (bütün sektörler)
| Yıl | Miktar ( Ton ) | Değer ( $ ) |
| 1990 | 2 105,704 | 3 330 505,51 |
| 1991 | 3 185,084 | 3 928 360,97 |
| 1992 | 3 269,335 | 4 342 945,56 |
| 1993 | 3 171,535 | 3 465 524,72 |
| 1994 | 3 141 703 | 6 868 073 |
| 1995 | 2 931 043 | 5 827 846 |
| 1996 | 3 152 207 | 5 806 799 |
| 2004 | 2 745 820 | 5 092 988 |
| 2005 | 2 123 170 | 4 205 575 |
Kaynak: DİE verileri
En fazla ithal edilen grafit "Tabii Halde Bulunan Toz - Flokon Halindeki Grafit"tir. Elektrod için alınan grafit ürünleri ve metalografitik bileşikler halindeki grafit ürünlerinde de önemli miktarlarda alımlarının yapılmakta olduğu bilinmektedir. Grafit ve grafit ürünlerini en fazla aldığımız ülkeler ise daha ziyade Almanya ve Çin'dir.
TABLO 13. Türkiye grafit ihracatı (bütün sektörler)
TABLO 13. Türkiye grafit ihracatı (bütün sektörler)
| Yıl | Miktar ( Ton ) | Değer ( $ ) |
| 1994 | 1,5 | 2141 |
| 1995 | 21 | 16811 |
| 1996 | 11 | 6776 |
| 2004 | 3,5 | 8750 |
| 2005 | 0,9 | 254 |
Kaynak: DİE verileri
Dünya grafit fiyatları Tablo 8’de verilmektedir.
AB ve EFTA Ülkeleri ile Ticaretimiz
AB ve EFTA ülkeleri ile ticaretimiz daha ziyade ithalat konusundadır ve tabii grafit yanında, grafit ürünlerini de içermektedir. İthal ettiğimiz tabii grafitin miktar ve değerleri, Tablo 14'de gösterilmektedir. Bunların içinde en fazla ticaret yaptığımız ülke şüphesiz Almanya'dır.
EFTA ülkeleri ile olan ticaretimiz ise Tablo 15'de de görüleceği üzere daha ziyade İsveç'le olmaktadır. Yalnız son yıllarda İsviçre ile de ticaret yapılmıştır.
TABLO 14. AB Ülkeleri ile Ticaretimiz (İthalat)
| Yıl | Ülke | Miktar(ton) | Değer($) |
|
| Fransa | 0,247 | 3 673 |
| 1990 | İngiltere | 0,250 | 319 |
|
| İtalya | 0,075 | 444 |
|
| Almanya | 236 | 426 523 |
|
| Fransa | 0,200 | 893 |
| 1991 | İngiltere | 0,350 | 752 |
|
| Almanya | 292 | 402 546 |
| 1992 | Fransa | 36 | 26 354 |
|
| İngiltere | 17 | 13 730 |
|
| Almanya | 219 | 277 015 |
| 1993 | Belçika-Lüxemburg | 0,113 | 946 |
|
| Fransa | 0,800 | 3 408 |
|
| İngiltere | 39 | 25 300 |
|
| Almanya | 241 887 | 221 247 |
| 1994 | Fransa | 106 822 | 217 000 |
|
| İngiltere | 30 251 | 45 678 |
|
| Almanya | 209 215 | 160 024 |
| 1995 | Fransa | 83 718 | 163 820 |
|
| İngiltere | 20 040 | 30 000 |
|
| İsveç | 1 491 | 1 200 |
|
| Almanya | 237 881 | 242 861 |
| 1996 | Avusturya | 5 803 | 2 700 |
|
| İngiltere | 56 961 | 144 050 |
|
| İsveç | 3 195 | 4 180 |
|
| Almanya | 277 900 | 264 558 |
|
| Avusturya | 1 385 | 900 |
| 1997 | İngiltere | 37 211 | 46 180 |
|
| İtalya | 10 998 | 6 983 |
|
| İsveç | 3 553 | 5 384 |
|
| Almanya | 138 891 | 129 699 |
|
| Avusturya | 4 263 | 3 000 |
| 1998 | İngiltere | 28 618 | 33 673 |
|
| İtalya | 1 415 | 2 281 |
|
| İsveç | 2 390 | 4 459 |
|
| Finlandiya | 9 125 | 6 250 |
Kaynak:DİE verileri
TABLO 15. EFTA Ülkeleri ile Ticaretimiz (İthalat)
| Yıl | Ülke | Miktar(ton) | Değer($) |
| 1990 | İsveç | 0,350 | 842 |
| 1991 | İsveç | 0,060 | 295 |
| 1992 | İsveç | 0,810 | 770 |
| 1993 | İsveç | 0,100 | 375 |
| 1993 | İsviçre | 0,255 | 1 172 |
| 1994 | - | - | - |
| 1995 | İsviçre | 88 | 11 |
| 1996 | İsviçre | 1 153 | 893 |
| 2004 | - | - | - |
| 2005 | - | - | - |
Komşu Ülkelerle Olan Ticaretimiz
Türkiye'nin komşu ülkeler ile ticareti çok düşük seviyede olup, daha ziyade ihracat şeklindedir. Tablo 16'da komşu ülkelerle olan ticaretimizi yıllara göre görmek mümkündür. Türkiye bu ülkelere hem tabii grafit, hem de grafit ürünlerini satmaktadır (DİE verileri).
TABLO 16. Komşu Ülkelerle Olan Ticaretimiz (İhracat)
Türkiye'nin komşu ülkeler ile ticareti çok düşük seviyede olup, daha ziyade ihracat şeklindedir. Tablo 16'da komşu ülkelerle olan ticaretimizi yıllara göre görmek mümkündür. Türkiye bu ülkelere hem tabii grafit, hem de grafit ürünlerini satmaktadır (DİE verileri).
TABLO 16. Komşu Ülkelerle Olan Ticaretimiz (İhracat)
| Yıl | Ülke | Miktar(ton) | Değer($) |
| 1990 | Suriye | 4 | 796 |
| 1991 | Suriye | 0,500 | 1 250 |
| 1992 | K.K.T.C. | 0,300 (SuniGrafit) | 3 785 |
| 1994 | Suriye | 911 | 500 |
| 1995 | K.K.T.C. | 1 | 1 |
| 1996 | K.K.T.C. | 1 277 | 1 000 |
| 1996 | Azerbaycan-Nahcivan | 2 000 | 8 000 |
| 1997 | Suriye | 8 750 | 3 500 |
| 2005 | K.K.T.C. | 143 | 79 |
Kaynak: DİE verileri
Kaynak - DPT
